همچون ابن حزم قرطبى ( متوفاى 456 ه . ق . ) يا ابن تيميّهء حرّانى ( متوفاى 727 ه . ق . ) يا شاگردش ابن قيّم جوزي ( متوفاى 751 ه . ق . ) از أساس با منطق ارسطوئى مخالف بوده وآن را باطل وبىاعتبار مىدانسته است « 1 » . بلكه در نهايت اگر بتوان أو را همچون اسلافش امام محمد غزّالى ( متوفاى 505 ه . ق . ) ومحمد بن عبد الكريم شهرستانى ( متوفاى 548 ه . ق . ) مخالف فلسفهء ارسطوئى معرفى كرد ، امّا همانگونه كه آن دو را نمىشود به ضدّيت با منطق ارسطوئى متّهم كرد ، چنين اتّهامى هم هرگز نمىتواند متوجّه امام فخر رازي باشد . وهمچنان كه غزالى با همهء مخالفتش با فلسفه ، منطق را به عنوان ابزارى براي حلّ مسائل اختلافى در همهء علوم ، اعمّ از فلسفه وفقه وكلام ، ضروري مىداند « 2 » ، ودر مقدّمهء « مقاصد الفلاسفة » اعلام كرده است : « وأمّا المنطقيّات فأكثرها على منهج الصّواب ، والخطاء نادر فيها ، وإنّما يخالفون أهل الحقّ فيها بالاصطلاحات والايرادات دون المعاني والمقاصد ، إذ غرضها تهذيب طرق الاستدلالات ، وذلك ممّا يشترك فيه النظّار . » « 3 » فخر رازي هم در هيچيك از آثار خود كمترين تشكيكى در اعتبار ولزوم رعايت قواعد منطقي در دلايل واحتجاجات نكرده ، واگر أو بر بخش منطق « إشارات » نقد واعتراضى دارد ، نقد واعتراض أو مانند غزّالى متوجّه اصطلاحات وأقوال است نه معاني ومقاصد . وشايد به همين سبب أو در شرح منطقيّات « إشارات » كمتر به دنبال خرده‌گيرى وتشكيك است ، وغالب نقدهاى أو جنبهء اصلاح وتكميل دارد نه جنبهء انهدام وتخريب . أو هر جا در كلام شيخ الرّئيس نقص وقصورى به نظرش مىآيد آن را بهانه‌اى براي زير سؤال بردن شخصيّت علمي شيخ قرار نمىدهد ، بلكه مىكوشد با تكيه بر آثار ديگر أو مانند « شفاء » و « منطق المشرقيين » كلام أو را تصحيح كند ، يا آن را بر محمل صحيحي حمل كند ، يا سهو واشتباه را به ناسخان وكاتبان نسبت دهد « 4 » . مناسب است از مهمترين انتقادهاى أو بر بخش منطق « إشارات » وپاسخ‌هاى خواجة نصير الدين طوسي گفتگو كنيم :

--> ( 1 ) - براي مطالعه نظرات ايشان ر . ك : ابن حزم ؛ « الفصل في الملل والأهواء والنحل » ؛ قاهره 1317 ه . ؛ ج 2 ؛ ص 81 وأحمد بن تيميّه ؛ « الرّد على المنطقيين » ؛ بمبئي 1949 م . ( 2 ) - امام محمد غزالى ؛ « تهافت الفلاسفة » ؛ بيروت 1927 م . ؛ ص 16 . ( 3 ) - امام محمد غزالى ؛ « مقاصد الفلاسفة » ، مصر 1961 م . ؛ ص 32 . ( 4 ) - ر . ك : « همين كتاب » ، صص 78 و 79 و 111 - 108 و 154 و 288 و 315 .